Dit cassatiearrest maakt deel uit van een uitgebreid contentieux tegen de luchtvaartmaatschappij Ryanair. In verschillende landen zien consumenten/passagiers die de vergoeding willen opeisen waar ze recht op hebben op grond van de verordening luchtvaartpassagiersrechten [2] bij annulering of vertraging bemoeilijkt door de algemene voorwaarden van deze luchtvaartmaatschappij. Zo bepalen bepaalde versies van deze voorwaarden dat de Ierse rechtbanken bevoegd zijn en het Iers recht van toepassing is; verder wordt soms eveneens bepaald dat vorderingen niet mogen worden overgedragen.

Aan dit arrest ligt een vordering ten grondslag die werd ingesteld door een aantal natuurlijke personen tegen Ryanair en die onontvankelijk werd verklaard omwille van een forumkeuzeclausule die de Ierse gerechten uitsluitend bevoegd verklaarde. Het Hof van Cassatie heeft dit vonnis van de Nederlandstalige rechtbank van koophandel te Brussel vernietigd. Het achtte dit niet naar recht verantwoord omdat het slechts de formele geldigheid van de forumkeuzeclausule heeft getoetst aan de voorwaarden van artikel 25 van de Brussel Ibis-Verordening, “zonder na te gaan of dit beding, krachtens het op grond van de verwijzingsregels in deze bepaling toepasselijk recht, de rechten en verplichtingen van de partijen ten nadele van de consument aanzienlijk verstoort” [3].

Een tweede arrest van dezelfde datum betrof een vordering ingesteld door Happyflights [4]. Happyflights is een zogenaamd “claims management” bedrijf, waaraan reizigers hun vordering kunnen cederen, een business model dat populair is in de luchtvaartsector [5]. Ook dit model brengt allerlei juridische vragen mee, onder meer de vraag of consumentenrechtelijke bescherming nog wel van toepassing is wanneer een vordering werd gecedeerd. Het Hof van Cassatie heeft zich ook in dit tweede arrest niet uitgesproken over deze vraag. Deze vraag werd recent wel voorgelegd aan het Europees Hof van Justitie [6].

We beperken ons in deze noot tot de geldigheid van het forumkeuzebeding. Het arrest van het Hof van Cassatie is belangrijk omdat het bevestigt dat de geldigheid van een forumkeuzebeding in een internationale context, niet alleen door de Europese IPR-verordeningen wordt bepaald, maar daarnaast ook door de richtlijn oneerlijke bedingen [7] en dat dit ook het geval is voor vervoerovereenkomsten.

Forumkeuzeclausules dienen in essentie om af te wijken van (aanvullende) bevoegdheidsregels. Omdat verder zal blijken dat deze aanvullende regels wel degelijk een invloed kunnen hebben op de geldigheid van een forumkeuzeclausule, brengen we die regels nog even kort in herinnering.

Voor rechtsvorderingen op of na 10 januari 2015 bepaalt verordening (EU) nr. 1215/2012 (“Brussel Ibis-Verordening”), de bevoegdheid in burgerlijke en handelszaken. Ook een geschil over de toepassing van de verordening luchtvaartpassagiersrechten valt onder het toepassingsgebied van deze verordening [8].

Net als haar voorhanger, verordening (EG) nr. 44/2001 (“Brussel I”), kent de Brussel Ibis-Verordening algemene en bijzondere bevoegdheidsgronden en een specifieke, meer beschermende, regeling voor consumentencontracten. De specifieke Afdeling 4 voor consumentencontracten geeft de voorkeur aan de rechtbanken van de woonplaats van de consument [9] en deze regeling laat slechts zeer beperkte contractuele afwijkingen toe [10]. Deze afdeling is echter niet van toepassing op “vervoerovereenkomsten, behoudens overeenkomsten waarbij voor één enkele prijs zowel vervoer als verblijf worden aangeboden” [11].

Deze uitzondering voor vervoerovereenkomsten gaat terug op het Verdrag van Brussel dat een gelijkaardige uitzondering kende in artikel 13. Het Schlosser-rapport geeft aan dat vervoerovereenkomsten uit de specifieke regels over consumentenbescherming van het verdrag van 1968 werden gehouden omdat specifieke internationale verdragen deze contracten beheersen [12]. In de rechtsleer is er al eerder op gewezen dat dit vooral geldt voor overeenkomsten voor het vervoer van goederen, waar een aantal internationale verdragen inderdaad specifiekere regels bevatten [13]. Voor het vervoer van personen ontbreken dergelijke internationale overeenkomsten die de rechterlijke bevoegdheid regelen zodat de rechtvaardiging voor deze uitzondering voor overeenkomsten voor vervoer van passagiers werd in vraag gesteld [14]. Dit neemt niet weg dat deze uitzondering blijft bestaan en ook geldt voor overeenkomsten waarbij passagiers enkel vliegtuigtickets hebben aangekocht, zoals in deze zaak.

Om de bevoegde rechtbank te bepalen bij een vervoerovereenkomst voor passagiers moet dus teruggevallen worden op bijzondere bevoegdheidsgrond voor verbintenissen uit overeenkomst die bepaalt dat een persoon die woonplaats heeft op het grondgebied van een lidstaat, in een andere lidstaat kan worden opgeroepen voor het gerecht van de plaats waar de verbintenis die aan de eis ten grondslag ligt, is uitgevoerd of moet worden uitgevoerd [15]. Deze plaats is voor de verstrekking van diensten, de plaats in een lidstaat waar die diensten volgens de overeenkomst verstrekt werden of hadden moeten worden [16]. Uit het arrest Peter Rehder / Air Baltic Corporation volgt dat dit concreet betekent dat een eiser een compensatieclaim op basis van verordening nr. 261/2004 naar zijn keuze kan brengen voor het gerecht van het rechtsgebied van het vertrek of van de plaats van aankomst van het vliegtuig [17].

De geldigheid van een forumclausule in een grensoverschrijdende context wordt in de eerste plaats door de Brussel Ibis-Verordening zelf bepaald. Voor consumentencontracten gelden strenge regels voor de geldigheid van forumclausules [18]. Zoals vermeld zijn vervoerovereenkomsten echter van deze bescherming uitgezonderd. Forumclausules in deze overeenkomsten moeten wel nog steeds de toets met de algemene regeling van artikel 25 Brussel I bis-Verordening doorstaan, dat de formele geldigheid van forumclausules regelt.

De Nederlandstalige rechtbank van koophandel te Brussel had zich in het bestreden vonnis tot deze analyse beperkt en de forumclausule die de Ierse rechtbanken bevoegd verklaarde geldig bevonden. Het Hof van Cassatie bevestigt nu dat deze toets op formele geldigheid niet volstaat en ook de materiële geldigheid moet worden nagegaan op basis van het toepasselijk recht, met inbegrip van de omzettingsbepalingen van de richtlijn oneerlijke bedingen.

Zoals hieronder zal blijken biedt deze richtlijn inderdaad bijkomende bescherming voor consumenten - ook in een internationale context. Waar bepaalde - oudere - rechtsleer nog betwijfelde of de IPR-verordeningen - die immers in een eigen bescherming voorzien voor onder meer forumkeuzeclausules - nog wel ruimte lieten voor een bijkomende toets op basis van de richtlijn oneerlijke bedingen [19] - bevestigt recente rechtsleer [20] dat deze toets wel degelijk nog dient te gebeuren. Ook het geannoteerde arrest bevestigt dit nu duidelijk. Voor rechtskeuzeclausules volgde dit bovendien ook reeds duidelijk uit de rechtspraak van het Hof van Justitie [21].

Dit veronderstelt wel dat de richtlijn onrechtmatige bedingen deel uitmaakt van het recht op grond waarvan de materiële geldigheid van een forumclausule moet worden getoetst. Deze materiële geldigheid moet volgens artikel 25 Brussel Ibis-Verordening worden getoetst op basis van het recht van de door de forumclausule aangewezen lidstaat [22]. Dit is ook wat het Hof van Cassatie expliciet bevestigt door te verwijzen naar het Iers recht (met inbegrip van de omzettingsbepalingen van de richtlijn oneerlijke bedingen). Overweging 20 van de Brussels Ibis-Verordening specifieert echter nog dat de verwijzing in artikel 25 naar het recht van die lidstaat, “met inbegrip van het conflictenrecht van die lidstaat” betekent. In de rechtsleer werd er reeds op gewezen dat het Hof van Cassatie deze stap in dit arrest ten onrechte niet maakt [23].

Vooraleer kan worden getoetst aan het Iers recht, had moeten worden nagegaan welk recht het Iers conflictenrecht als toepasselijk recht aanwijst voor de beoordeling van een forumclausule. Keukeleire en Kruger wijzen erop dat dit niet zo'n evidente oefening is [24]. De Rome I-Verordening die het conflictenrecht voor verbintenissen uit overeenkomst harmoniseert, sluit immers forumclausules uit van haar toepassingsgebied [25] zodat de oplossing te zoeken is in het Iers nationaal conflictenrecht dat niet werd gecodificeerd [26]. Het Justitieel netwerk van de EU, dat het mogelijk maakt vragen te stellen aan buitenlandse collega's, kan dan een oplossing bieden om uit te zoeken hoe de inhoud van het Iers nationaal conflictenrecht te achterhalen [27]. Aangezien alle aanknopingspunten zich in dit concreet geval in een lidstaat van de EU bevonden, blijft het bijzonder waarschijnlijk dat de omweg via het Iers conflictenrecht ook tot een toets aan (omzettingsbepalingen) van de richtlijn oneerlijke bedingen zal leiden. En deze richtlijn biedt wel degelijk bijkomende bescherming tegen onevenwichtige forumclausules.

De richtlijn oneerlijke bedingen verbiedt niet onderhandelde clausules, die in strijd met de goede trouw, het evenwicht tussen de uit de overeenkomst voortvloeiende rechten en verplichtingen van de partijen aanzienlijk verstoren, ten nadele van de consument [28]. Op basis van deze algemene norm zijn forumclausules niet automatisch oneerlijk, maar de algemene norm laat een genuanceerde beoordeling toe, rekening houdend met alle omstandigheden. Voor de beoordeling van een forumclausule is verder ook de bijlage bij de richtlijn relevant. Deze bijlage bevat een indicatieve lijst van bedingen die als oneerlijk kunnen worden beschouwd, waaronder bedingen die tot doel of tot gevolg hebben het instellen van een beroep door de consument te beletten of te belemmeren [29].

De rechtspraak van het Hof van Justitie geeft duidelijke aanwijzingen over de beoordeling van een forumclausule. Het is vaste rechtspraak van het Hof van Justitie dat een nationale rechter bij de beoordeling van het oneerlijke karakter van forumkeuzebedingen waarbij exclusieve territoriale bevoegdheid wordt verleend in aanmerking moet nemen dat de verschijning voor het gerecht voor de consument disproportioneel hoge kosten kan meebrengen indien het betrokken gerecht ver van de woonplaats van de consument verwijderd is en de waarde van het geschil beperkt is. Onder dergelijke omstandigheden kan een forumkeuzebeding waarbij exclusieve territoriale bevoegdheid wordt verleend de verschijning van een consument voor de rechter namelijk bemoeilijken en hem er zo van weerhouden een rechtsvordering in te stellen of zelfs maar verweer te voeren. Dit volgt onder meer uit de arresten Océano Grupo, Pannon en Pénzügyi Lízing [30]. Het zijn ook deze arresten waar het Hof van Cassatie naar verwijst.

De uiteindelijke beoordeling ten gronde van de geldigheid van de forumclausule in deze zaak zal toekomen aan de ondernemingsrechtbank te Leuven waarnaar deze zaak werd verwezen. Bij deze beoordeling kan de rechter verder nog rekening houden met het arrest Aziz waarin het Hof van Justitie verder heeft verduidelijkt hoe de algemene norm inzake onrechtmatige bedingen moet worden ingevuld. Een van de elementen van de beoordeling door de nationale rechter is de mate waarin de contractuele clausule afwijkt van het recht dat zonder deze clausule van toepassing zou zijn. Aan de hand van een vergelijkend onderzoek kan de nationale rechter bepalen of, en in voorkomend geval, in welke mate de overeenkomst de consument in een juridisch minder gunstige positie plaatst [31]. In casu zouden eisers zonder de forumclausule de keuze hebben om de vordering te brengen in de rechtbanken van het land waar de vlucht vertrok of in de rechtbanken van het land van aankomst [32]. In de mate dergelijke clausule een rechtbank bevoegd verklaart die ver van de woonplaats van de consument is verwijderd en hiermee de mogelijkheid ontneemt om de vordering in te stellen bij een rechtbank die dichter bij de woonplaats van de consument is gelegen, kan dergelijke clausule wellicht wel degelijk als een beding zoals beschreven, in punt 1, sub q van de bijlage bij de richtlijn worden beschouwd, namelijk een beding tot doel of tot gevolg heeft, het instellen van een beroep door de consument te beletten of te belemmeren en dus als onrechtmatig worden beschouwd.

In elk geval beslisten reeds heel wat nationale rechters dat de forumkeuzeclausule van Ryanair die die Ierse rechtbanken bevoegd verklaard geen toepassing kon vinden, zo onder meer in Oostenrijk [33], Duitsland [34] en Polen [35]. In België kwam de ondernemingsrechtbank van Henegouwen, afdeling Charleroi, tot dezelfde conclusie maar op basis van de redenering dat het zich beroepen op de forumclausule in een situatie waar de gegrondheid van de vordering niet werd betwist rechtsmisbruik uitmaakte [36].

Ryanair blijkt alvast zijn algemene voorwaarden te hebben aangepast en aanvaardt voortaan dat consumenten een vordering op basis van de luchtvaartpassagiersverordening instellen bij een bevoegde lokale rechtbank [37]. Voor het inschakelen van derde partij (zoals de vermelde claims agencies) blijft Ryanair echter beperkende voorwaarden hanteren, waarvan het al dan niet oneerlijk karakter allicht voer zal zijn voor nieuwe geschillen en uitspraken.